Izumi Shikibu – poetka, arystokratka, kochanica książąt

Izumi Shikibu

Biografia

Izumi Shikibu (976? – 1027) – japońska poetka żyjąca na przełomie X i XI w. Prawie rówieśnica Murasaki Shikibu, Sei Shōnagon i wielu innych wspaniałych kobiet, dzięki którym środkowa epoka Heian wiąże się nierozerwalnie z prymatem pań na niwie literatury japońskiej.

Jej ojcem był Ōe no Masamune, gubernator prowincji Echizen. W wieku 20 lat Izumi poślubia Tachibanę no Michisadę, gubernatora prowincji Izumi – stąd pochodzi jej imię (zgodnie z ówczesnymi zwyczajami kobiety – poza imieniem dziecięcym – własnego imienia nie miały, publicznie nazywane były według profesji, stanowiska ojca lub męża). Shikibu zaś to określenie stanowiska, jakie piastował ojciec Izumi – mistrz ceremonii. W 997 Izumi Shikibu wydaje na świat córkę, Koshikibu no Naishi, która później również zasłynie jako wybitna poetka.

Będąc jeszcze w związku z Michisadą, Izumi wdaje się w pierwszy ze swoich głośnych romansów, który zniszczy jej życie małżeńskie, ale jednocześnie zapewni karierę na dworze w Heiankyō. Jej kochankiem jest książę Tametaka, trzeci syn panującego wówczas cesarza Reizei’a, prawie rówieśnik Izumi. Ta love affair musiała być wielkim skandalem, ponieważ Michisada rozwiódł się z Izumi (zresztą niedługo potem zmarł), a rodzina się jej wyrzekła. 

Po kilkuletnim romansie z księciem Tametaką i śmierci księcia w 1002, 26-letnia Izumi Shikibu zostaje zaproszona do pałacu i łoża młodszego brata Tametaki, księcia Atsumichiego – młodszego od niej o 5 lat (nadal więc obraca się w rodzinie cesarskiej). Izumi idzie na całość – nie ma powodu, by kryć się ze swoją miłością, jako oficjalna konkubina Atsumichiego osiągnęła szczyt marzeń ówczesnej artystokratki. Zaczyna prowadzić dziennik (znany właśnie pod tytułem 「和泉式部日記」 Dziennik Izumi Shikibu) – zapis pierwszych 9 miesięcy jej płomiennej miłości do księcia. Jej dzikich, nieokiełznanych żądz, ale też łez, jego zdrad … 

Dzięki głośnemu już wtedy wielkiemu talentowi poetyckiemu Izumi Shikibu, pałac u Atsumichich 🙂 staje się na kilka lat ośrodkiem życia kulturalnego stolicy. Książę i Izumi organizują konkursy poetyckie, przez które przewijają się najwięksi poeci, śmietanka towarzyska Heianu. 

Niestety, Izumi nie dała księciu potomka, a sam Atsumichi umiera w 1007 roku. Niedługo potem Izumi Shikibu zostaje przyjęta na dwór Fujiwara no Shōshi, córki Michinagi (tak, tego Michinagi, który uważał się za księżyc w pełni i rzeczywiście – politycznie i ekonomicznie trząsł całym krajem). Izumi znowu obraca się wśród najwyższych elit ówczesnego świata.

O późnych latach życia Izumi Shikibu znacznie mniej wiadomo. W 1009 poślubiła jednego z generałów Michinagi, Fujiwarę no Yasumasę, słynącego z męstwa. O dzikiej namiętności do starszego o 18 lat wodza już nie mogło być mowy. Izumi podąża za mężem na wiele lat do prowincji Tango (na płn. od dzisiejszej prefektury Kioto). Ostatni ślad to wiersz Izumi datowany na 1027, ofiarowany na dwór wraz z podarunkiem od jej męża, Yasumasy – dla cesarzowej-matki Yoshiko.

Twórczość

Nazywana japońską Safoną, Izumi Shikibu zasłynęła przede wszystkim jako autorka płomiennych, odważnych erotyków. Najwięcej wierszy z tego gatunku znajdziemy w dzienniku poetki – zapiskach idylli, najszczęśliwszych miesięcy płomiennego, żywiołowego romansu z Atsumichim. 

Erotyki Izumi Shikibu odbiegają wyraźnie od obowiązującej ówcześnie konwencji 衣衣の文 kinuginu no fumi (listów po nocy). Izumi nie chciała pisać li tylko o przyrodzie, o kroplach rosy, o budzeniu się w świetle poranka, gdy kochanek musiał ją opuścić. Jej erotyki są niezwykle frywolne, a spośród słów przebija niepohamowane, niczym nieskrępowane pożądanie i żywiołowy seks, który połączył kochanków. 

Oto jeden z nich, bodaj najsłynniejszy:

時雨にも梅雨にもあてで寝たる夜をあやしく塗るる手枕の袖

Shigure ni mo tsuyu ni mo atede netaru yo o ayashiku nururu tamakura no sode

Najpierw wskażę tropy stylistyczne w tym erotyku. Ayashiku nururu ‘dziwnie mokre, dziwnie zmoczone’ jest makura-kotoba (stałym epitetem) do sode ‘rękawy’, z kolei netaru yo ‘noc, gdy spaliśmy razem; wspólna noc’ w oczywisty sposób łączy się z tamakura no sode – kochankowie oplatali się ramionami (wszak seks uprawiało się wtedy rozwiązując jedynie poły odzieży, a nie zdejmując jej), tworzyli “poduszki z ramion” pod swoje głowy. Shigure ni mo, tsuyu ni mo atede ‘choć nie było mżawki, ani nie stąpałam po rosie’ – właśnie, skądże więc mokre rękawy kimona poetki? W delikatnej, ortodoksyjnej interpretacji mokre od łez, ale … za dużo w tym wierszu jest 縁語 engo ‘słów-nawiązań, słów-kluczy’ do sfery erotyki. 

Przekład

Zadanie translatorskie: stworzyć przekład powyższego erotyku Izumi Shikibu tak, by był wystarczająco frywolny, a jednocześnie, by cała sfera erotyki była li tylko zawoalowana, czająca się za rogiem. W miarę możliwości, uratować również nawiązania do wilgoci, mokrych rękawów.

I jeszcze dokonać tego ładnym, polskim wierszem (a ostatnie doświadczenia pokazują, że najlepiej w moim odczuciu nadaje się do tego celu polski 13-zgłoskowiec).

Rozwiązanie:

Choć mżawki nie było, po rosie nie stąpałam,

Śpiąc z Tobą dlaczego rękawy mokre miałam?

Chyba się jednak udało zachować trochę tę frywolność oryginału. Na szczęście i po polsku, i pewnie w większości języków i kultur – podobnie w starożytnej Japonii – o przejrzystość skojarzeń wilgoci ze sferą erotyczną nie musimy się martwić 🙂 

Ciekawostki o Izumi Shikibu

Przez wielu uważana za najwybitniejszą poetkę epoki Heian, pozostawiła po sobie ponad 240 wierszy, dziennik, własną antologię poezji. Była rówieśnicą wielu wspaniałych kobiet, które na trwale zapisały się w historii literatury japońskiej – wymieńmy choćby Murasaki Shikibu – autorkę m.in. Opowieści o księciu Promienistym, Sei Shōnagon – autorkę Notatnika spod wezgłowia, czy wreszcie Akazome Emon – słynną biografistkę Fujiwarów, autorkę kroniki 「栄花物語」 Eiga Monogatari (Opowieść o chwale). Została później zaliczona w poczet 36 Mistrzów Poezji. Ale przede wszystkim, Izumi Shikibu miała odwagę wyjść poza ramy konwencji swojej epoki, pisać namiętnie o uczuciach, przelać na karty swojego dziennika żar miłości do bodaj najwspanialszego mężczyzny jej czasów. To właśnie spod pędzla Izumi wyszły najodważniejsze erotyki w klasycznej poezji japońskiej.

Dziennik Izumi Shikibu zdecydowanie doprasza się tłumaczenia na język polski. I jest tego wart.

Jako ostatnią ciekawostkę warto podać, że na podstawie dziennika Izumi współczesny włoski kompozytor, Salvatore Sciarrino skomponował operę zatytułowaną Da gelo a gelo (Z mrozu w mróz), składającą się ze 100 krótkich scen, przedstawiających płomienną miłość Izumi do Atsumichiego. Opera miała premierę w maju 2006 w teatrze operowym w Schwetzingen.

Poznajcie Izumi Shikibu – damę dworu, kochankę synów cesarskich, a przede wszystkim … wielką poetkę 🙂

 
Krzysztof Wojciech Olszewski

Japonista, literaturoznawca, kulturoznawca, tłumacz. 27 lat temu kości do gry zdecydowały o wyborze mojego kierunku studiów i nigdy później tego nie żałowałem. Azja pochłonęła mnie bez reszty. Od kilku lat aktywnie propaguję w sieci kulturę Japonii, język i literaturę japońską i o tym będę pisał na tym blogu.

Skomentuj

oczamijaponisty
x Shield Logo
This Site Is Protected By
The Shield →